BBT: Trong sách kỷ yếu "Hội nghị Tổng kết và Lễ kỷ niệm 20 năm Kiểm toán độc lập (05/2011) đã đăng bài viết này. Tuy nhiên theo yêu cầu của đông đảo KTV và bạn đọc, BBT đăng lại bài này để bạn đọc gần xa tham khảo, có thêm thông tin về nghề nghiệp kiểm toán độc lập".
Các bạn thân mến!
Trong quá trình chuẩn bị tài liệu cho Hội nghị tổng kết và Lễ kỷ
niệm 20 năm kiểm toán độc lập, tôi bồi hồi nhớ lại những sự việc – những kỷ
niệm không quên trong 20 năm làm kiểm toán viên. Nghĩ rằng sẽ không còn dịp
khác để kể lại với các bạn nên đã viết lại trong bài này. Do mới có ý định và
viết trong mấy ngày nghỉ lễ nên bài viết này có thể còn sai sót, mong bạn đọc
thứ lỗi và hãy chắt lọc lấy những ý nghĩa có lợi ích cho nghề nghiệp.
Nhân dịp này tôi trân trọng gửi lời cảm ơn chân thành đến các cơ
quan, công ty kiểm toán đồng nghiệp, các kiểm toán viên và bạn đọc đã hỗ trợ,
giúp đỡ và cùng cộng tác, giúp tôi hoàn thành trách nhiệm cũng như thực hiện
được các nguyện vọng cho nghề nghiệp cũng như cuộc sống.
Kính
chúc các bạn vui khỏe, thành đạt và hạnh phúc!
Ông Bùi Văn Mai
Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng thư ký VACPA
(Nguyên Giám đốc Công ty kiểm toán Việt Nam (VACO) từ 5/1991 đến
6/1998; Nguyên Vụ trưởng Vụ Chế độ kế toán và kiểm toán - Bộ Tài chính từ
7/1998 đến 9/2008; Nguyên Chủ tịch VACPA từ 4/2005 đến 5/2008)
1. KIỂM
TOÁN LÀ GÌ
Tôi
có anh bạn học từ thời cấp III phổ thông, từ 1963-1967. Vào năm 1990/1991 Anh
đã là giáo sư toán học. Cách đây hơn 10 năm Anh hay dẫn đoàn học sinh đi thi
toán quốc tế. Sau mấy năm không gặp, hè 1995 gặp Anh. Tôi tặng Anh cuốn sách
“Tìm hiểu về kiểm toán độc lập”. Biết tôi làm giám đốc công ty kiểm toán, anh
vỗ vai tôi cười bảo: “Kiểm toán là gì?
Chắc là kiểm tra toán học phải không?”
2. CÔNG
TY KIỂM TOÁN ĐẦU TIÊN ĐƯỢC CẤP
KINH PHÍ SỰ NGHIỆP TỪ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC
Theo
Quyết định số 165 TC/QĐ/TTCB ngày 15/05/1991 của Nguyên Bộ trưởng Bộ Tài chính
Hoàng Quy về việc thành lập công ty dịch vụ kiểm toán Việt Nam, VACO được cấp
kinh phí sự nghiệp/hành chính trong vòng 1 năm. Mà các bạn biết đấy, để được
cấp kinh phí sự nghiệp, công ty phải được Bộ duyệt định biên, phải sử dụng định
mức dự toán, đơn giá lập kế hoạch dự toán xin kinh phí (theo mức của cơ quan Bộ
Tài chính).
Thực
tế sau 3 tháng đầu hưởng kinh phí hành chính thấy thủ tục nhiều, tiền có ít,
lại ký được hợp đồng thu phí đủ chi tiêu, tôi đã xin thôi hưởng kinh phí ngân
sách.
3.
HỢP ĐỒNG DỊCH VỤ ĐẦU TIÊN CỦA
CÔNG TY KIỂM TOÁN VIỆT
NAM ĐẦU TIÊN
Sau
khi khai trương hoạt động ngày 21/09/1991, biết có công ty kiểm toán, khách
hàng đã đến giao dịch ký hợp đồng. Các bạn biết không, hợp đồng đầu tiên VACO
ký là giám định tính đúng đắn của 4 tờ phiếu chi tiền mặt của Xí nghiệp dịch vụ
Côn Đảo (văn phòng đại diện tại Hà Nội) với giá trị hợp đồng là 1000.000đ (Một
triệu đồng).
4.
KIỂM TOÁN LIÊN DOANH CÂU LẠC BỘ QUỐC TẾ
11 LÊ HỒNG PHONG, HÀ NỘI
Từ
tháng 8/1991 đến tháng 3/1992 chúng tôi thực hiện hợp đồng kiểm toán báo cáo
tài chính (BCTC) của Liên doanh Câu lạc bộ quốc tế. Đã 20 năm làm việc ở Vụ Chế
độ kế toán và kiểm toán, Bộ Tài chính, tôi và các đồng nghiệp rất thạo công
việc kiểm tra kế toán, nên khi bắt đầu làm kiểm toán, chúng tôi yêu cầu đưa hết
chứng từ, sổ sách và BCTC, sau đó chia nhóm ra đếm chứng từ, xác định lại nội
dung từng bút toán Nợ/Có, kiểm tra xem có ghi đúng vào sổ cái, sổ chi tiết
không. Chúng tôi thi nhau cộng lại số phát sinh, tính lại từng số dư của từng
tài khoản, từng sổ chi tiết, đối chiếu với sổ cái, cộng sổ tính lại từng số
liệu trên từng báo cáo tài chính…y như làm lại công việc hàng ngày của kế toán…
Công
việc chưa xong đã thấy mệt nhoài vì nhiều chứng từ bằng tiếng Anh, chuyển từ
nước ngoài về, dịch không hiểu hết…Thấy chúng tôi mỏi mệt, cô kế toán trưởng
người Philippin mới nói rằng: “Không biết
các anh làm gì chứ đấy không phải là làm kiểm toán.” Sau hỏi ra mới biết cả
2 cô làm kế toán của Liên doanh Câu lạc bộ đều là CPA của Philippin – là KTV
của công ty SGV. Chúng tôi đã nhờ các cô trình bày trong 1 buổi hội thảo nhỏ và
mở lớp học dạy chúng tôi làm kiểm toán: Thế nào là chọn mẫu, thế nào là trọng
yếu…Thế mới nhớ: Đi làm kiểm toán khách hàng lại được chính khách hàng dạy lại
cách làm kiểm toán. Tôi chỉ còn nhớ 2 cô khách hàng đó tên là Len và Lin (tên
gọi thân mật).
5.
GIỐNG NHƯ CÁO VÀ CÒ
Các
bạn đều biết chuyện ngụ ngôn “Cáo mời Cò
đến nhà ăn tiệc, Cáo múc cháo ra đĩa mời Cò ăn. Hôm sau Cò mời Cáo đến nhà, Cò
múc cháo đổ vào bình mời Cáo ăn…” Ngày đầu làm kiểm toán tôi đã gặp chuyện
đúng như vậy. Một khách hàng nước ngoài mời chúng tôi đến dự Tết dương lịch và
ăn buffet. Vào những năm 1991/1992, ăn buffet còn lạ lẫm lắm nên chẳng ai dám
đi lại lấy thức ăn, đứng không quen mỏi chân chẳng ăn được bao nhiêu. Đến Tết
âm lịch chúng tôi lại mời các bạn nước ngoài đến nhà mình ăn tết bằng cách ngồi
ngay trên chiếu rải giữa nhà. Hai cô gái người nước ngoài mặc váy ngắn đều không
ngồi được, thấp thỏm đứng lên, quỳ xuống…cũng không ăn được bao nhiêu. Chỉ là
sự vô tình nhưng chuyện xảy ra đúng như chuyện ngụ ngôn thời kỳ đầu kinh tế thị
trường.
6.
KIỂM TOÁN DỰ ÁN “NGƯỜI HỒI HƯƠNG”
Tháng
3/1992, chúng tôi được Ngân hàng thế giới (NHTG) mời làm kiểm toán cho Dự án do
NHTG tài trợ, Dự án “Người hồi hương”. Chả là những người vượt biên không được
nước nào cho cư trú, NHTG tài trợ kinh phí bằng cách cấp vốn ban đầu để họ tự
kinh doanh sinh sống nếu hồi hương về nước. Họ được cấp tiền mua phương tiện
làm ăn như mua xe bò, xe xích lô, mua lợn, trâu, bò chăn nuôi, hoặc hỗ trợ 1
phần tiền mua thuyền, bè đánh bắt hải sản…Những người này chủ yếu sống ở vùng
biển hoặc thị trấn nhỏ….Để làm kiểm toán 10 tỉnh ven biển miền Bắc, chúng tôi
phải huy động người về hưu từ các ngân hàng, các doanh nghiệp…đến gần 30 người
tỏa đi các tỉnh. Xung quanh dự án này thật nhiều kỷ niệm đời KTV.
a.
Một “kiểm toán viên” về kiểm toán
tại vùng xứ đạo, ở nhà dân, đêm mất một đôi dép nhựa Tiền phong trắng, sáng sớm
đã làm đơn trình báo công an xã…nhưng cũng không tìm được. Công ty đã chi trả ½
giá tiền đôi dép.
b.
Một bạn nữ về kiểm toán ở một xóm
nghèo miền núi, nghèo đến mức bạn đánh vỡ một cái đèn dầu thủy tinh mà không có
cách nào mua đền cho chủ nhà được, trước khi về đã để lại một bộ quần áo thường
mặc cho chủ nhà…để đền chiếc đèn.
c.
Đây là hợp đồng có giá trị khá lớn
(22.500 USD), công ty thì nhỏ chưa nhận được sự tin tưởng của khách hàng đến
mức NHTG không đồng ý chuyển tiền chi trả trực tiếp vào tài khoản của công ty
mà phải chuyển nhờ vào tài khoản của Bộ Tài chính. Đến khi hoàn thành hợp đồng
được NHTG chấp nhận báo cáo kiểm toán mới được nhận tiền từ tài khoản của Bộ Tài
chính…
7.
TÀI TRỢ KINH PHÍ
Công
ty vừa thành lập còn quá nhỏ nhoi. Chúng tôi có bàn với chi nhánh công ty kiểm
toán INDOCHINA Ltd cũng vừa được phép thành lập tại Việt Nam để tổ chức một
cuộc hội thảo về kiểm toán độc lập (KTĐL). Ngày đầu thành lập, công ty kiểm
toán còn chưa biết gì về kiểm toán chứ đừng nói doanh nghiệp. Nhiều Ông/Bà giám
đốc bảo: “Nói như ông, chúng tôi vừa bị
kiểm tra, phải cung cấp tài liệu, giải thích, trình bày mà lại mất tiền là làm
sao?...” Dó đó, việc tuyên truyền, quảng bá, hội thảo, tổ chức lớp học về
kiểm toán là cần thiết lắm. Chúng tôi có đề nghị INDOCHINA Ltd hỗ trợ kinh phí
tổ chức hội thảo. Bạn đồng ý và yêu cầu chúng tôi lập dự toán. Chúng tôi mời
giám đốc chi nhánh của bạn đến để cùng báo cáo với lãnh đạo Bộ về hội thảo.
Diễn biến buổi làm việc rất vui vẻ và suôn sẻ. Trước khi kết thúc, ông giám đốc
người nước ngoài đặt bó tiền tên bàn họp, đẩy nhẹ lại phía Việt Nam và nói: “Như đã trao đổi, chúng tôi hỗ trợ Bộ 20
triệu đồng tổ chức hội thảo.” - “Chúng tôi không thiếu 20 triệu đồng. Ông làm
việc này với công ty Ông M…” Cuộc họp kết thúc nhanh chóng.
Sau
đó, chúng tôi nhận được chỉ đạo là không tổ chức hội thảo với INDOCHINA Ltd nữa
mà chuyển sang cùng làm với NHTG.
Thế
mới biết, không phải cứ tài trợ mà người ta đã nhận đâu.
8.
LỚP HỌC KIỂM TOÁN ĐẦU TIÊN
Trước
khi thành lập Công ty kiểm toán Việt Nam (VACO), các công ty kiểm toán quốc tế
(Big 6) đã ra, vào Việt Nam. Ngay sau khi VACO được thành lập, lần lượt Big 6
đều gặp gỡ VACO muốn thành lập liên doanh. Thân thiện nhất lúc đầu là Price
Waterhouse (PW), hai bên đã gặp và bàn thảo nhiều lần nhưng rút cuộc không
thành vì VACO là công ty của Bộ Tài chính…
Vì
thân thiện nhất nên tôi đã chủ động đặt vấn đề nhờ PW tổ chức 1 lớp học về
KTĐL. Bạn đồng ý và yêu cầu chúng tôi làm bản đề xuất: Mục đích, yêu cầu, nội
dung, đối tượng lớp học, thời gian, địa điểm giảng…Tôi đã nhanh chóng đưa ra
một bản đề xuất theo yêu cầu của bạn. Mọi đề xuất PW đều nhanh chóng chấp thuận
– chỉ riêng nội dung giảng thì bạn cười lớn và bảo…
Các bạn có biết được
tôi đã đề xuất PW giảng dạy nội dung gì?
Tôi
chuẩn bị 2 trang nội dung dài: kiểm toán là gì, có mấy loại kiểm toán, vì sao
phải kiểm toán, KTV là gì, khách hàng kiểm toán là ai; tiêu chuẩn, điều kiện là
KTV…Ông Rex Clementson cười bảo: “PW
không có người giảng những vấn đề này, tại sao các ông lại yêu cầu giảng những
nội dung này…” Tôi phải giải thích mãi PW mới hiểu: “Hãy cứ coi chúng tôi là tờ giấy trắng về kiểm toán, KTĐL…Nếu không dạy
chúng tôi và không quảng bá để doanh nghiệp Việt Nam, quan chức, giảng viên,
người làm kiểm toán Việt Nam hiểu từ những vấn đề đơn giản đó thì PW cũng không
thể hoạt động ở Việt Nam được…” Tôi hỏi lại: “Ở Hồng Kông ai giảng về những nội dung chúng tôi yêu cầu?” (PW từ
Hồng Kông vào Việt Nam) – “Ở nước nào
cũng vậy, các trường Đại học kinh tế giảng những nội dung các ông yêu cầu”.
“Thế PW có thể giảng cho chúng tôi nội
dung gì?” “Chúng tôi giảng về chuẩn mực kế toán, chuẩn mực kiểm toán, về rủi
ro, chọn mẫu…” toàn nói những từ ngữ tiếng Anh mà phiên dịch Việt Nam cũng
chưa dùng đến. Phải giải nghĩa loanh quanh…
Cuối
cùng chúng tôi cũng thống nhất được nội dung lớp học: VACO giảng 3 ngày đầu với
những gì giám đốc VACO biết được từ trước, PW giảng 11 ngày, ôn tập 2 ngày sau
đó làm bài kiểm tra/thu hoạch…
Sau
2 tháng PW chuẩn bị, tôi được mời sang Hồng Kông 3 ngày để thông qua tài liệu
trước khi mở lớp học. Lần đầu tiên sang một nước “tư bản”, thủ tục thật khó
khăn. Người phiên dịch đầu tiên của tôi, anh Đinh Toàn Thắng đã không được đi
cùng tôi vì anh đang là nhân viên hợp đồng ngắn hạn. Một cán bộ phiên dịch đối
ngoại đã đi cùng tôi. Đã khó khăn lại thêm khó khăn khi anh phiên dịch chỉ quen
dịch giao tiếp nay phải dịch từ chuyên môn không chỉ là tiếng Anh mà ngay cả
tiếng Việt khi đó cũng chưa dùng mấy:
“Rủi ro tiềm tàng, rủi ro kiểm soát, rủi ro kiểm toán, trọng yếu, chọn mẫu…”
(tất nhiên, những thuật ngữ này bây giờ đã quá quen thuộc với những người trong
nghề như chúng ta). Cùng với 2 bạn người Việt đã sang Hồng Kông mấy năm trước,
chúng tôi loay hoay, giải thích vòng vo, qua lại…Từ Việt Nam bay sang Hồng
Kông, chúng tôi được đón thẳng đến văn phòng PW, làm việc ngay, trưa ăn suất ăn
nhanh tại văn phòng, 12h đêm được đưa về khách sạn 4-5 sao. Phòng ốc sang
trọng: có 2 phòng ngủ, 1 phòng tiếp khách và 2 phòng phụ…Tôi không kịp đi hết
các phòng, lăn ra ngủ - 7h sáng được báo thức, ăn sáng tại khách sạn xong được
đón đến văn phòng làm việc. Cứ thế, đến chiều tối ngày thứ 3 tôi được đưa từ
văn phòng ra sân bay. Ở Hồng Kông 3 ngày đêm mà tôi chỉ được biết vài ba tòa
nhà đi qua lại trong lúc đi ăn tối…
Hai
năm trước đó tôi đã ở Lêningrát (Liên xô cũ), đã choáng ngợp với thành trì cách
mạng nhưng khi đến Hồng Kông tôi đã ngây ngất vì sự hoa lệ của các công trình
và đường phố, cờ, hoa, đèn trang trí…
Lớp
học kiểm toán đầu tiên không chỉ để lại kỷ niệm đầu đời làm nghề kiểm toán với
những khái niệm và kiến thức mới mẻ và phức tạp (cho dù bây giờ là quá đỗi đơn
giản) mà còn vì một đất nước, một xã hội hoàn toàn khác…
9.
NHẬN PHÍ KIỂM TOÁN
Ngày
kết thúc của một trong vài hợp đồng kiểm toán đầu tiên, mức phí cũng khá lớn
(7.000 USD). Sau khi ký biên bản thanh lý hợp đồng, ông Tổng giám đốc khách
hàng gọi thủ quỹ mang tiền lên phòng làm việc. Ông Tổng giám đốc sau ít lời cảm
ơn đã đưa gói tiền trên cho tôi. Tôi cảm ơn và xin lỗi chưa nhận tiền được. Tôi
gọi thủ quỹ và một cán bộ công ty đến nhận tiền từ tay ông Tổng giám đốc sau đó
xin phép về trước. Ông Tổng giám đốc
bắt tay tôi thật chặt và ngạc nhiên hỏi: “Tại
sao ông không nhận tiền?” Tôi nói nguyên tắc kế toán của chúng tôi là thủ
quỹ là người nhận tiền. Nhưng vì số tiền lớn nên cần có một người đi cùng để bảo đảm an toàn. Ông ta vui hẳn lên và
nói rằng: “Đó cũng là nguyên tắc, chuẩn
mực kế toán quốc tế. Nhưng đã 2 năm làm việc ở đây, ông là người đầu tiên từ
chối nhận tiền đấy.”
10.
CÓ LẼ TÔI LÀ GIÁM ĐỐC ĐẦU TIÊN CỦA CÔNG TY KIỂM TOÁN
…ĐƯỢC MỜI VÀO HỎA LÒ
Trong
một ngày làm việc bận rộn vào cuối tháng 3/1993, tôi giật mình khi nhận được tờ
giấy mời có mặt lúc 9h sáng hôm sau tại Phòng A…Hỏa Lò Hà Nội (khi đó chưa có
công trình Tháp Hà Nội như hiện nay). Mấy cán bộ, nhân viên công ty lo lắng lộ
ra mặt. Bạn làm hành chính đứng lặng yên khi trình cặp công văn mới trong đó có
tờ giấy mời nói trên. Tôi đọc tờ giấy 2-3 lần và không nói gì. Lật xem lịch làm
việc thấy trùng giờ tiếp một khách nước ngoài. Tôi viết mấy dòng vào tờ giấy A4
xong nhờ 1 cán bộ khá đứng tuổi mang đến Phòng A…Hỏa Lò.
Sáng
hôm sau tiếp khách hàng 30 phút xong xin lỗi vì có việc gấp cần xử lý. Tôi và
anh bạn mang thư hôm trước cùng đến Hỏa Lò. Anh lính gác cổng hơi ngạc nhiên
khi chỉ dẫn đường đi cho chúng tôi. Nếu bạn chưa có dịp đến Hòa Lò thì hãy thu
xếp đến thăm quan một lần cho biết:
Khi đó đường đi nhỏ, hẹp, tường xây 30-50, đèn hơi tối, qua nhiều lần cửa…Vào
phòng đầu tiên, tôi được một anh cán bộ mở cửa ra đón, dẫn 2 chúng tôi đi qua
một sân nhỏ đến một phòng khác, giới thiệu đến gặp trưởng Phòng A… và chỉ cho
mình tôi vào. Tôi gõ cửa 3 lần không thấy có tiếng trả lời, lưỡng lự vài giây,
tôi đẩy cửa bước vào. Cảnh tượng trong phòng làm tôi hơi chững lại: căn phòng
nhỏ và chật, bày la liệt các tượng gỗ và đồ thờ cúng…một anh bán bộ đang cắm
cúi viết, không ngẩng mặt và nói: “Sao
đến muộn thế, Tưởng làm giám đốc mà ghê gớm lắm à?...Muốn cho vào tù lúc nào…”
Tôi nói xen vào, “Xin lỗi anh, hôm qua
tôi đã có người đến xin phép 10h tôi mới đến được…” Thấy tôi vẫn đứng, anh
cán bộ đứng ngoài tiến vào kéo ghế mời tôi ngồi: “Tại sao hôm kia không giao tài liệu cho cán bộ của tôi? Tại sao không
trả tiền của ông C.R…” Nghe thêm mấy câu nữa thì tôi hiểu ra vấn đề và lý
do vì sao tôi được mời vào đây.
Số
là thế này: chúng tôi, VACO có hợp danh cùng với ông C.R (C.R & công ty)
làm kiểm toán BCTC cho khách sạn Thống Nhất (Metropole Hotel). Ông C.R có thuê
một người nước ngoài cùng làm việc đồng thời là người giúp việc. Ông C.R đã bất
ngờ chuyển văn phòng và cho bà giúp việc nghỉ việc nhưng chưa trả lương cho bà
đã mấy tháng trước. Bà giúp việc đã làm đơn nhờ Phòng A…xử lý, đòi hộ tiền. Ông
C.R đã được gọi đến và yêu cầu làm giải trình. Ông C.R nói rằng đã làm việc
chung với VACO, theo thỏa thuận khách sạn trả tiền qua tài khoản VACO và VACO
chuyển trả tiền cho ông C.R theo % ghi trên hợp đồng. Do VACO chưa trả tiền nên
ông chưa có tiền trả cho bà giúp việc. Và anh cán bộ Phòng A…hôm trước đã đến
VACO làm việc, yêu cầu cung cấp BCTC, hợp đồng kiểm toán và giải trình về tình
hình tài chính, thu chi, yêu cầu xuất trình hồ sơ kiểm toán, báo cáo kiểm
toán…Tôi đã trả lời: VACO chỉ có thể cung cấp được một số tài liệu liên quan
đến khách hàng khi được chính khách hàng đồng ý. Câu trả lời đó chính là lý do
tôi được mời vào Hỏa Lò…
Khi
biết rõ lý do, tôi trả lời anh trưởng phòng rằng, hợp đồng chưa kết thúc, khách
sạn chưa trả phí thì chúng tôi không thể trả tiền cho ông C.R được. “Vậy khi nào khách sạn trả tiền thi công ty
giao tiền cho chúng tôi.” Lại một lần nữa tôi từ chối: “Xin lỗi anh tôi chỉ có thể giao tiền cho ông C.R. Nếu cần các anh đi
cùng ông C.R để nhận tiền từ tay ông C.R…” Anh trưởng phòng không vui vẻ và
cũng không nói gì thêm.
Mấy
hôm sau khách hàng trả tiền cho VACO, tôi thông báo cho ông C.R đến nhận và
cũng thông báo lại cho Phòng A…Hỏa Lò. Khi trả tiền cho ông C.R, tôi đã rải
2.000 USD mặt có dãy chữ số và sêri của từng tờ tiền lên máy photo thành 3 bản
đính kèm phiếu chi tiền để ông C.R ký nhận. Tôi thấy ông C.R không đếm tiền mà
giao ngay số tiền đó cho anh cán bộ đi cùng.
Tôi
chẳng lo lắng gì về sự việc xảy ra như các đồng nghiệp trong công ty mà chỉ
thấy rằng làm nghề kiểm toán phải vững tin ở mình và mọi sự cẩn trọng đều không
bao giờ thừa.
(Theo VACPA)
No comments:
Post a Comment